ઓડિશા હાઇકોર્ટનો મહત્વનો ચુકાદો: રજિસ્ટ્રાર પાસે દસ્તાવેજના ટાઇટલ કે સોસાયટીના આંતરિક વહીવટની તપાસ કરવાની સત્તા નથી

ઓડિશા હાઇકોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ કાનૂની ચુકાદો આપતાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, દસ્તાવેજ (દસ્તાવેજ/વેચાણ ખત) ની નોંધણી કરતી વખતે સબ-રજિસ્ટ્રાર પાસે મિલકતના ટાઇટલ, સોસાયટીના આંતરિક વહીવટ કે સભ્યોની મંજૂરી જેવા મુદ્દાઓ પર તપાસ કરવાની કે નિર્ણય લેવાની કોઈ કાનૂની સત્તા નથી. હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે રજિસ્ટ્રેશન ઓથોરિટી કોઈ અદાલત નથી અને તે કાયદા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલી સીમાઓથી બહાર જઈને કામ કરી શકે નહીં.

ન્યાયમૂર્તિ શશિકાંત મિશ્રાની ખંડપીઠે ‘ઉત્કલ ખાદી મંડળ’ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી રિટ અરજી [W.P.(C) No. 11886 of 2026] પર આ સખત આદેશ આપ્યો હતો. સંબલપુરના સબ-રજિસ્ટ્રાર દ્વારા સોસાયટીના વેચાણ ખતની નોંધણી કરવાનો ઇનકાર કરતા 7 એપ્રિલ, 2026ના આદેશને હાઇકોર્ટે રદબાતલ ઠેરવ્યો છે.

શું હતો સમગ્ર મામલો?

1947થી નોંધાયેલી સ્વયંસેવી સંસ્થા 'ઉત્કલ ખાદી મંડળ' સંબલપુર જિલ્લાના ધનકૌડા મૌઝા ખાતે આવેલી પોતાની માલિકીની 0.28 એકર જમીન વેચવા માટે 2 એપ્રિલ, 2026ના રોજ સબ-રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ રજૂ થઈ હતી. સોસાયટીના સેક્રેટરીએ જરૂરી સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને ફી પણ જમા કરાવી દીધી હતી. પરંતુ સબ-રજિસ્ટ્રારે 5 વિ વિચિત્ર કારણો દર્શાવીને રજિસ્ટ્રેશનનો ઇનકાર કરી દીધો હતો. સબ-રજિસ્ટ્રારનો દાવો હતો કે:

 * સેક્રેટરી પાસે જમીન વેચવાની સત્તા છે કે નહીં તેનો યોગ્ય પુરાવો નથી.

 * સોસાયટીના બાય-લોઝ (પેટા-નિયમો) અને સંચાલક મંડળના ઠરાવની ચકાસણી થઈ નથી.

 * બેઠકનું કોરમ અને સભ્યોની માન્ય યાદી રજૂ કરાઈ નથી.

 * સોસાયટીના નામમાં 'ખાદી' શબ્દ હોવાથી KVIC (ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ આયોગ)ની મંજૂરી નથી.

 * સોસાયટીનું લેટેસ્ટ રિન્યુઅલ બતાવવામાં આવ્યું નથી.

આ નિર્ણય સામે ઉત્કલ ખાદી મંડળ વતી એડવોકેટ સુશ્રી દીપાલી મહાપાત્રાએ હાઇકોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા હતા અને દલીલ કરી હતી કે સબ-રજિસ્ટ્રાર પોતાની સત્તાની બહાર જઈને આ પ્રકારના પ્રશ્નો ઉઠાવી રહ્યા છે.

હાઇકોર્ટનું કડક અવલોકન અને સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાનો સંદર્ભ

રાજ્ય સરકાર તરફથી સ્ટેન્ડિંગ કાઉન્સેલ શ્રી જ્ઞાનલોક મોહંતીએ એવો બચાવ કર્યો હતો કે અરજદારે રજિસ્ટ્રેશન એક્ટની કલમ 72 હેઠળ અપીલ દાખલ કરવી જોઈએ. જોકે, હાઇકોર્ટે આ દલીલ ફગાવી દેતાં જણાવ્યું કે આ કેસમાં કાયદાનો શુદ્ધ પ્રશ્ન (Pure Question of Law) સમાયેલો હોવાથી રિટ અરજી સંપૂર્ણપણે જાળવણીપાત્ર છે.

હાઇકોર્ટે સબ-રજિસ્ટ્રાર દ્વારા પહેલાં સ્ટેમ્પ ડ્યુટી વસૂલવાની અને બાદમાં દસ્તાવેજ રજદ્દ કરવાની પદ્ધતિને "ગાડીને ઘોડાની આગળ મૂકવા" (Putting the cart before the horse) સમાન ગણાવી હતી.

ન્યાયાધીશે સુપ્રીમ કોર્ટના તાજેતરના ચુકાદા (કે. ગોપી વિ. સબ-રજિસ્ટ્રાર) નો સંદર્ભ આપતાં પુનરોચ્ચાર કર્યો કે:

> "નોંધણી કરનાર અધિકારી પાસે મિલકતનું શીર્ષક (Title) નક્કી કરવાની કોઈ ન્યાયિક સત્તા નથી. જો તમામ પ્રક્રિયાગત પાલન થયું હોય અને જરૂરી સ્ટેમ્પ ડ્યુટી તેમજ ફી ચૂકવવામાં આવી હોય, તો રજિસ્ટ્રાર દસ્તાવેજ નોંધવાનો ઇનકાર કરી શકે નહીં. દસ્તાવેજનો અમલ માત્ર એટલો જ ટ્રાન્સફર કરે છે જે હક વેચનાર પાસે હોય. જો વેચનાર પાસે હક નહીં હોય તો નોંધાયેલ દસ્તાવેજથી પણ કોઈ ટ્રાન્સફર થશે નહીં."

> 

સરકારના વલણની ટીકા અને અંતિમ આદેશ

અદાલતે નોંધ્યું કે જો સબ-રજિસ્ટ્રાર અને રાજ્ય સરકારનું આવું વલણ સ્વીકારવામાં આવે તો મિલકત વેચવા માંગતી દરેક સોસાયટીએ પોતાના સભ્યોનું કોરમ, બેઠકોની માન્યતા અને આંતરિક મંજૂરીઓ રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ સાબિત કરતા ફરવું પડશે, જે નિયમો અને કાયદાની વિરુદ્ધ છે.

હાઇકોર્ટે સબ-રજિસ્ટ્રારના 7 એપ્રિલ, 2026ના ઇનકારના આદેશને ગેરકાયદે ઠેરવી રદ કર્યો છે અને આદેશની પ્રમાણિત નકલ મળ્યાના એક અઠવાડિયાની અંદર અરજદાર સોસાયટીના વેચાણ ખતની નોંધણી પૂર્ણ કરવાનો આદેશ જારી કર્યો છે.