સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો નિર્ણય: જમીનનો વાસ્તવિક ઉપયોગ જ સ્ટેમ્પ ડ્યુટી નક્કી કરશે, હાઇકોર્ટનો આદેશ રદ

સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જમીન કે મિલકત પર કયા પ્રકારનો વાસ્તવિક ઉપયોગ (Actual User) થઈ રહ્યો છે તેના આધારે જ સ્ટેમ્પ ડ્યુટીનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે, નહીં કે તેના વિસ્તારના વર્ગીકરણ કે માસ્ટર પ્લાનના આધારે. જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે. વિનોદ ચંદ્રનની ખંડપીઠે રાજસ્થાન હાઇકોર્ટના એ આદેશને રદ કરી દીધો છે, જેમાં ફેક્ટરીમાં ઉત્પાદનની સાથે માલનું વેચાણ થતું હોવાના કારણે તેને 'ઔદ્યોગિક'ને બદલે 'કોમર્શિયલ' મિલકત ગણવામાં આવી હતી.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને મિલકતનો વિવાદ

આ સમગ્ર વિવાદ જયપુરના ગોલીમાર ગાર્ડન વિસ્તારમાં આવેલી એક બહુમાળી મિલકત (ગ્રાઉન્ડ પ્લસ ત્રણ માળ) સાથે સંકળાયેલો છે. આ મિલકત એક જ પરિવારના સભ્યોની સંયુક્ત માલિકીની હતી. પરિવારના એક ભાઈએ પોતાના હિસ્સાની મિલકત બીજા ભાઈ (અરજદાર હરિન્દર સિંહ સોઢી)ને ભેટ (Gift Deed) તરીકે આપી હતી. સોઢી પરિવારે આ ગિફ્ટ ડીડની નોંધણી વખતે જમીનને 'રહેણાંક' (Residential) ગણીને તે મુજબ સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ભરી હતી.

જોકે, દસ્તાવેજ નોંધણી વખતે સબ-રજિસ્ટ્રારે સ્થળ તપાસ કરીને એવો દાવો કર્યો હતો કે આ મિલકતમાં 'સોઢી કાર્પેટ્સ' (Sodhi Carpets) નામે શોરૂમ ચાલે છે અને ગોલીમાર ગાર્ડન વિસ્તારમાં અન્ય વ્યાપારી એકમો પણ આવેલા છે. આથી સબ-રજિસ્ટ્રારે તેને 'કોમર્શિયલ' (Commercial) મિલકત ગણાવી વધારાની સ્ટેમ્પ ડ્યુટીની માંગણી કરી હતી.

 વૈધાનિક અધિકારીઓની ભૌતિક તપાસ અને તારણો

રાજસ્થાન સ્ટેમ્પ એક્ટ, ૧૯૯૮ હેઠળ સ્ટેમ્પ કલેક્ટરે પોતે સ્થળ પર જઈને ભૌતિક તપાસ (Physical Inspection) કરી હતી. કલેક્ટરને તપાસ દરમિયાન જોવા મળ્યું કે મકાનમાં ફેક્ટરી ચાલતી હતી અને ઉત્પાદન (Manufacturing) પ્રવૃત્તિ થઈ રહી હતી. પરિણામે, કલેક્ટરે તેને સ્પષ્ટપણે 'ઔદ્યોગિક' (Industrial) મિલકત ગણાવી હતી.

ત્યારબાદ રાજસ્થાન ટેક્સ બોર્ડે સબ-રજિસ્ટ્રાર અને કલેક્ટર બંનેના રિપોર્ટની સમીક્ષા કરી હતી. રાજસ્થાન સરકારના પરિપત્ર ક્રમાંક ૨/૨૦૦૪ને ધ્યાનમાં રાખીને ટેક્સ બોર્ડે કલેક્ટરના નિર્ણયને યોગ્ય ઠેરવ્યો હતો કે આ મિલકત ઔદ્યોગિક જ છે.

⚖️હાઇકોર્ટનો ભૂલભરેલો નિર્ણય અને સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ

રાજસ્થાન સરકારે ટેક્સ બોર્ડ અને કલેક્ટરના આદેશ સામે હાઇકોર્ટમાં અપીલ કરી હતી. હાઇકોર્ટે એવો તર્ક આપ્યો કે મિલકત ઔદ્યોગિક ત્યારે જ ગણાય જો:

૧. તે નિશ્ચિત ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં આવેલી હોય, અને

૨. ત્યાં માત્ર ને માત્ર ઉત્પાદનનું જ કામ થતું હોય.

હાઇકોર્ટે નોંધ્યું કે અહીં ઉત્પાદનની સાથે ઉત્પાદિત માલનું વેચાણ પણ થતું હતું, તેથી તેને કોમર્શિયલ ગણવી જોઈએ.

સર્વોચ્ચ અદાલતે હાઇકોર્ટના આ તર્કને ફગાવી દેતા નોંધ્યું કે:

> "જો કોઈ મિલકતમાં ઉત્પાદન પ્રવૃત્તિ થતી હોય, તો ઉત્પાદિત વસ્તુઓનું વેચાણ થવું સ્વાભાવિક છે. જો મિલકતનો ઉપયોગ આવા વેચાણ માટે (છૂટક વેચાણ સહિત) કરવામાં આવે, તો પણ તેનાથી તે મિલકત વ્યાપારી (કોમર્શિયલ) બની જતી નથી. ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે જ સરકારે ઔદ્યોગિક ઉપયોગ પર ઓછી સ્ટેમ્પ ડ્યુટી રાખી છે."

> સરકારી પરિપત્ર અને 'ઉપયોગ' (User)નું મહત્વ

સુપ્રીમ કોર્ટે રાજસ્થાન સરકારના પરિપત્ર ૨/૨૦૦૪નો ઉલ્લેખ કરતા સ્પષ્ટ કર્યું કે:

 * દસ્તાવેજ નોંધણી વખતે જો જમીનનો ઉપયોગ ઔદ્યોગિક હેતુ માટે થતો હોય, અથવા તે RIICO ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં હોય, અથવા તેનું ઔદ્યોગિક હેતુ માટે રૂપાંતરણ થયેલું હોય, તો તેનું મૂલ્યાંકન ઔદ્યોગિક દરે જ થશે.

 * જમીનનો વાસ્તવિક 'ઉપયોગ' (User) જ તેનું સ્ટેમ્પ ડ્યુટી માટેનું મૂલ્યાંકન નક્કી કરશે, નહીં કે માસ્ટર પ્લાન કે વિસ્તારનું વર્ગીકરણ.

 * આ મિલકત ફેક્ટરી એક્ટ, ૧૯૪૮ હેઠળ અને જિલ્લા ઉદ્યોગ કેન્દ્ર (DIC) જયપુર હેઠળ ઉદ્યોગ તરીકે રજિસ્ટર્ડ હતી, જે તેનો વાસ્તવિક ઉપયોગ પૂરવાર કરવા માટે પૂરતું છે.

 નિર્ણયનો સાર અને રિફંડ અંગે સ્પષ્ટતા

 * અપીલ મંજૂર: સુપ્રીમ કોર્ટે હાઇકોર્ટનો આદેશ રદ કર્યો અને સ્ટેમ્પ કલેક્ટર તથા ટેક્સ બોર્ડના ઔદ્યોગિક મિલકત તરીકેના નિર્ણયને પુનઃસ્થાપિત કર્યો.

 * રિફંડ નહીં મળે: સ્ટેમ્પ ડ્યુટીના દરોમાં કોમર્શિયલ પછી રહેણાંક અને સૌથી ઓછો દર ઔદ્યોગિક જમીનનો હોય છે. અરજદારે ગિફ્ટ ડીડ વખતે ખુલ્લી આંખે સ્વૈચ્છિક રીતે રહેણાંક દર મુજબ ડ્યુટી ભરી હતી (જે ઔદ્યોગિક દર કરતાં વધુ હતી). આથી સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અરજદાર સરકાર પાસેથી વધારાની ભરેલી રકમના રિફંડનો દાવો કરી શકશે નહીં.

(કેસ સાયટેશન: 2026 INSC 922 | સિવિલ અપીલ નં. ૨૦૨૬ / SLP (C) No. 36745 of 2025 - હરિન્દર સિંહ સોઢી વિરુદ્ધ રાજસ્થાન રાજ્ય અને અન્ય)