કેરળ હાઈકોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો: પત્નીને સંયુક્ત નામે નોંધાયેલી મિલકતની એકમાત્ર માલિકી, પતિને 3 મહિનામાં ઘર ખાલી કરવાનો આદેશ

કોચી: કેરળ હાઈકોર્ટે એક ઐતિહાસિક ચુકાદામાં સંયુક્ત નામે નોંધાયેલી મિલકત પર પત્નીને એકમાત્ર માલિકી (Exclusive Ownership) આપી છે, જ્યારે પતિને 3 મહિનાની અંદર તે મિલકત ખાલી કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. જસ્ટિસ સતીશ નિનાન અને જસ્ટિસ પી. કૃષ્ણ કુમારની બેન્ચે 26 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ આપેલા ચુકાદામાં કહ્યું કે, મિલકતની સંપૂર્ણ કિંમત પત્નીના પિતાએ ચૂકવી હોવાથી અને પતિએ એક પણ રૂપિયો ખર્ચ કર્યો હોવાનું સાબિત ન થયું હોવાથી, મિલકત પરનો સંપૂર્ણ હક પત્નીનો જ છે. આ ચુકાદાથી પત્નીને મોટી રાહત મળી છે, જ્યારે પતિની અપીલ ફગાવી દેવામાં આવી છે.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

આ કેસની શરૂઆત 15 સપ્ટેમ્બર, 2012ના રોજ થઈ, જ્યારે પતિ-પત્નીએ મુસ્લિમ કાયદા હેઠળ લગ્ન કર્યા. પત્નીનો દાવો હતો કે, લગ્ન સમયે તેની પાસે 85 સોવરિન સોનાના દાગીના હતા, જેમાંથી 80 સોવરિન પતિએ લોકરમાં સુરક્ષિત રાખવા માટે લીધા હતા. પતિએ પત્નીના પિતા પાસેથી ઘરના નવીનીકરણ માટે રૂ. 5,50,000 પણ લીધા હતા. વિદેશમાં રહેતી વખતે પત્નીના પિતાએ પતિના બેંક ખાતામાં 5,000 સાઉદી રિયાલ (લગભગ રૂ. 85,000) જમા કરાવ્યા હતા. લગ્નજીવનમાં થયેલી અણબનાવને કારણે મધ્યસ્થતા બાદ પતિએ પત્નીના પિતાના બેંક ખાતામાં રૂ. 3,00,000 જમા કરાવ્યા હતા.

મિલકતની ખરીદીનો વિવાદ

પત્નીનો દાવો હતો કે, 9 નવેમ્બર, 2015ના રોજ તેના પિતાએ નિલંબુર કો-ઓપરેટિવ અર્બન બેંકમાંથી લોન લઈને મંજેરી મ્યુનિસિપાલિટીમાં 7 સેન્ટ જમીન અને તેના પરનું મકાન રૂ. 30 લાખમાં ખરીદ્યું હતું. આ મિલકત પત્ની અને પતિના સંયુક્ત નામે નોંધાવવામાં આવી હતી, પરંતુ સંપૂર્ણ રકમ પત્નીના પિતાએ ચૂકવી હતી. પત્નીએ 80 સોવરિન સોનું, રૂ. 3,35,000 અને મિલકતમાં પતિના અડધા હિસ્સાની કિંમત રૂ. 15,00,000 તેમજ 13 મહિનાના ભરણપોષણની માંગણી કરી હતી.

જ્યારે પતિએ આ બધા આરોપોને નકારી કાઢ્યા અને દાવો કર્યો કે, તેણે પત્નીના પિતાના ખાતામાં રૂ. 2,00,000 (12 ફેબ્રુઆરી, 2017) અને રૂ. 1,00,000 (2 જુલાઈ, 2017) જમા કરાવ્યા હતા. તેણે કાઉન્ટરક્લેમ દાખલ કરીને આ રકમ પરત માંગી. પતિએ એવો પણ દાવો કર્યો કે, તેણે પોતાના ભંડોળમાંથી મિલકત ખરીદી હતી અને પરિવારના હિતમાં સંયુક્ત નામે નોંધાવી હતી.

ફેમિલી કોર્ટનો ચુકાદો

ફેમિલી કોર્ટ, મલપ્પુરમે તમામ પક્ષકારોની અલગ-અલગ અરજીઓ (છૂટાછેડા, વૈવાહિક અધિકારોની પુનઃસ્થાપના અને મિલકતના દાવા) સંયુક્ત રીતે સાંભળીને 7 મે, 2021ના રોજ ચુકાદો આપ્યો. ટ્રાયલ કોર્ટે નક્કી કર્યું કે, પત્ની સોનાના દાગીના, રૂ. 3,35,000 અને ભરણપોષણનો દાવો સાબિત કરવામાં નિષ્ફળ રહી છે. પતિનો કાઉન્ટરક્લેમ પણ ફગાવી દેવામાં આવ્યો. જોકે, ટ્રાયલ કોર્ટે નક્કી કર્યું કે, મિલકત પત્નીના પિતાના ભંડોળમાંથી ખરીદવામાં આવી હોવાથી પત્ની પતિ પાસેથી રૂ. 15,00,000 વસૂલવા હકદાર છે.

હાઈકોર્ટની ટીપ્પણી

હાઈકોર્ટે સોનાના દાગીનાના દાવા અંગે ટ્રાયલ કોર્ટના નિર્ણયને યથાવત્ રાખ્યો. કોર્ટે નોંધ્યું કે, પત્નીએ કબૂલ્યું હતું કે, 20 એપ્રિલ, 2015 સુધી તેના તમામ દાગીના તેની પાસે જ હતા. પતિના ભાઈના લગ્નના ફોટોગ્રાફ (Ext.B3)માં તેણે ફક્ત એક જ સાંકળ પહેરી હોવાનું જણાયું હતું, જ્યારે તેણે દાવો કર્યો હતો કે તેની પાસે તમામ દાગીના હતા. આથી કોર્ટે તેનો દાવો અસંભવિત ગણાવ્યો.

રૂ. 5,50,000ના દાવા અંગે કોર્ટે કહ્યું કે, પત્ની અને તેના પિતાની મૌખિક સાક્ષી સિવાય કોઈ ભરોસાપાત્ર પુરાવો નથી. પિતા પાસે આટલી મોટી રકમ હોવાનું સાબિત કરવા કોઈ દસ્તાવેજ પણ રજૂ કરવામાં આવ્યો નથી. પતિના કાઉન્ટરક્લેમ અંગે કોર્ટે કહ્યું કે, પતિએ સાબિત કર્યું નથી કે આ રકમ પત્ની વતી ચૂકવવામાં આવી હતી, અને પત્નીના પિતા પણ આ કેસમાં પક્ષકાર નથી. ભરણપોષણના દાવા અંગે કોર્ટે કહ્યું કે, પત્નીએ પોતાની આવક દર્શાવતું બેંક પાસબુક કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કર્યું નથી, તેથી ટ્રાયલ કોર્ટનો નિર્ણય યથાવત્ રહે છે.

મિલકત અંગેનો નિર્ણાયક ચુકાદો

હાઈકોર્ટે મિલકત અંગેના વિવાદમાં નિર્ણાયક ટીપ્પણી કરી. કોર્ટે કહ્યું કે, પતિએ સ્વીકાર્યું હતું કે, મિલકત ખરીદવાની રકમ તેણે બેંક ખાતામાંથી ઉપાડી નથી, પરંતુ તેના બહેનના પતિ (અળિયન) પાસેથી લીધી હતી, જે તેની સાથે સાઉદી અરેબિયામાં કામ કરતા હતા. જોકે, પતિએ તે વ્યક્તિને સાક્ષી તરીકે રજૂ કર્યા નહીં અને ભંડોળનો સ્રોત સાબિત કરવા કોઈ દસ્તાવેજ પણ રજૂ કર્યો નહીં. કોર્ટે નોંધ્યું કે, મિલકતના મૂળ ટાઈટલ ડીડ પત્નીના કબજામાં છે અને પત્નીએ જ સબ-રજિસ્ટ્રીમાંથી સેલ ડીડ મેળવી હતી.

કલમ 92 અને ફેમિલી કોર્ટ્સ એક્ટની કલમ 14

પતિના વકીલે દલીલ કરી કે, સેલ ડીડ (Ext.B1)માં વેચાણ કિંમત ફક્ત રૂ. 7,58,000 દર્શાવવામાં આવી છે, તેથી ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા રૂ. 15,00,000 આપવાનો આદેશ ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 1872ની કલમ 92નું ઉલ્લંઘન છે. કલમ 92 મૌખિક કરારના પુરાવાને બાકાત રાખે છે. જોકે, હાઈકોર્ટે કહ્યું કે, ફેમિલી કોર્ટ્સ એક્ટ, 1984ની કલમ 14 ફેમિલી કોર્ટને કોઈપણ અહેવાલ, નિવેદન, દસ્તાવેજ, માહિતી કે બાબતને પુરાવા તરીકે સ્વીકારવાની છૂટ આપે છે, ભલે તે ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ હેઠળ સુસંગત કે સ્વીકાર્ય ન હોય, જો તે વિવાદને અસરકારક રીતે નિર્ણય કરવામાં સહાયક થાય. કોર્ટે કહ્યું કે, કલમ 14 ફેમિલી કોર્ટને વિવેકાધીન સત્તા આપે છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ સાવચેતીપૂર્વક કરવો જોઈએ.

ટ્રાન્સફર ઓફ પ્રોપર્ટી એક્ટની કલમ 45

કોર્ટે ટ્રાન્સફર ઓફ પ્રોપર્ટી એક્ટ, 1882ની કલમ 45નો ઉલ્લેખ કર્યો, જે જણાવે છે કે, જ્યારે વેચાણની કિંમત જે વ્યક્તિઓના નામે મિલકત ટ્રાન્સફર થાય છે તેમના અલગ ભંડોળમાંથી ચૂકવવામાં આવે છે, ત્યારે વિરુદ્ધ કરારની ગેરહાજરીમાં, તેઓ અનુક્રમે ચૂકવેલી કિંમતના હિસ્સાના પ્રમાણમાં મિલકતમાં હિત ધરાવે છે. કોર્ટે વસંતકુમારી વિ. ઓમાનાકુટ્ટન નાયર (2009) કેસનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે, આ કેસમાં સંપૂર્ણ કિંમત પત્નીના પિતાએ તેની દીકરીના હિતમાં ચૂકવી હોવાનું સાબિત થયું છે, તેથી મિલકત તેની જ છે.

Shereefa Shanavaz કેસનો ઉલ્લેખ

પતિના વકીલે Shereefa Shanavaz વિ. Shanavaz (2026) કેસનો ઉલ્લેખ કરીને દલીલ કરી કે, સેલ ડીડમાં હિસ્સાનો ઉલ્લેખ ન હોવાથી બંને પક્ષકારોને સમાન હિસ્સો મળવો જોઈએ. કોર્ટે કહ્યું કે, તે નિર્ણય તે કેસની વિશિષ્ટ હકીકતોમાં આપવામાં આવ્યો હતો અને તેમાં ટ્રાન્સફર ઓફ પ્રોપર્ટી એક્ટની કલમ 45 ધ્યાનમાં લેવામાં આવી નહોતી. કોર્ટે કહ્યું કે, સેલ ડીડમાં હિસ્સાનો ઉલ્લેખ ન હોવાથી તેનો અર્થ એ નથી કે બંનેને સમાન હક મળે.

રાહતનું પુનર્ગઠન

ટ્રાયલ કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે, પત્ની ખરેખર મિલકતની એકમાત્ર માલિકીની ઘોષણા મેળવવા હકદાર હતી, પરંતુ તેણે ફક્ત પતિના અડધા હિસ્સાની કિંમત પરત માંગી હતી. પત્નીના વકીલે દલીલ કરી કે, પત્નીએ સુધારા અરજી દાખલ કરી છે જેથી તે મિલકત પરના હકની ઘોષણા અને પતિને મિલકત ખાલી કરવાનો આદેશ માંગી શકે. પતિના વકીલે સુધારા અરજીનો વિરોધ કરીને કહ્યું કે, તે ખૂબ મોડી છે.

હાઈકોર્ટે કહ્યું કે, ફેમિલી કોર્ટ્સ એક્ટની કલમ 10(3) ફેમિલી કોર્ટને સિવિલ પ્રોસિજર કોડની જોગવાઈઓ છતાં, સત્ય સુધી પહોંચવા માટે પોતાની પ્રક્રિયા નક્કી કરવાની છૂટ આપે છે. કોર્ટે કહ્યું કે, સુધારા અરજી મંજૂર કર્યા વગર પણ પત્નીના તરફેણમાં એકમાત્ર માલિકીની ઘોષણા કરવામાં કોઈ અડચણ નથી. કોર્ટે ઓર્ડર VII રૂલ 7 હેઠળ રાહતને યોગ્ય અને વાજબી રીતે ઢાળવાની સત્તાનો ઉપયોગ કરીને પત્નીને મિલકતની એકમાત્ર માલિકી અને ખાલી કબજો મેળવવાની છૂટ આપી.

ચુકાદાનો સાર

હાઈકોર્ટે Mat.Appeal No.84/2022 (પતિની અપીલ) ફગાવી દીધી અને Mat.Appeal No.581/2022 (પત્નીની અપીલ) અંશતઃ મંજૂર કરી. કોર્ટે ઘોષણા કરી કે, નારુકરા વિલેજ, એરનાડ તાલુકામાં રી-સર્વે નંબર 104/50, બ્લોક નંબર 50માં આવેલી 2.8 એર્સ (7 સેન્ટ) જમીન અને તેના પરનું મકાન (Ext.B1 સેલ ડીડ મુજબ) પર પત્નીની એકમાત્ર માલિકી છે. પતિને 3 મહિનાની અંદર આ મિલકત ખાલી કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો. ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા પત્નીને રૂ. 15,00,000 આપવાનો આદેશ આ અનુસાર સુધારવામાં આવ્યો. ચુકાદાના બાકીના ભાગને યથાવત્ રાખવામાં આવ્યા.

આ ચુકાદો એ સ્થાપિત કરે છે કે, સંયુક્ત નામે નોંધાયેલી મિલકતમાં પતિનો હિસ્સો આપોઆપ સમાન હોતો નથી, પરંતુ તે કિંમત ચૂકવનાર પર આધાર રાખે છે. જો સંપૂર્ણ કિંમત એક પક્ષકાર દ્વારા ચૂકવવામાં આવે, તો તે પક્ષકાર મિલકતનો એકમાત્ર માલિક બને છે. આ ચુકાદાથી ફેમિલી કોર્ટ્સને પણ સ્પષ્ટતા મળી છે કે, તેઓ કલમ 14 હેઠળ વિશાળ સત્તાનો ઉપયોગ કરીને યોગ્ય ન્યાય આપી શકે છે.